Marchew, pietruszka korzeniowa, burak i ziemniak to produkty, których specyfika uprawy oraz bezpośredni kontakt części użytkowej z glebą uzasadniają uwzględnienie ich w programach kontroli pozostałości pestycydów.
Produkty te bywają postrzegane jako stosunkowo mało narażone na obecność pozostałości środków ochrony roślin. Założenie to nie powinno jednak zastępować oceny opartej na wynikach badań laboratoryjnych. O obecności i poziomie pozostałości mogą decydować między innymi zastosowane środki ochrony roślin, warunki uprawy, właściwości substancji czynnych, przestrzeganie okresów karencji oraz możliwość pobierania niektórych substancji z gleby.
System korzeniowy pobiera z roztworu glebowego wodę i składniki mineralne, a w określonych warunkach może również pobierać pozostałości niektórych pestycydów obecnych w glebie. Skala ich pobierania i przemieszczania w roślinie zależy między innymi od właściwości fizykochemicznych substancji, rodzaju gleby, warunków środowiskowych, gatunku rośliny oraz fazy jej rozwoju.
Środki ochrony roślin mogą być stosowane na różnych etapach uprawy, zgodnie z zakresem i warunkami ich zezwolenia. Na poziom pozostałości w produkcie w czasie zbioru wpływają między innymi dawka, termin i sposób aplikacji, liczba zabiegów, przestrzeganie okresu karencji, przebieg pogody, właściwości gleby oraz tempo przemian i zanikania danej substancji.
Z tego względu warzywa korzeniowe, takie jak marchew, pietruszka korzeniowa, burak ćwikłowy, seler korzeniowy i rzodkiew, a także ziemniaki jako rośliny bulwiaste, powinny być uwzględniane w programach kontroli pozostałości pestycydów. Zakres i częstotliwość badań należy ustalać na podstawie analizy ryzyka, z uwzględnieniem rodzaju produktu, historii stosowania środków ochrony roślin, kraju pochodzenia, wymagań prawnych oraz wymagań odbiorcy.
Identyfikacja analitu a ocena zgodności: Dlaczego samo wykrycie substancji nie oznacza niezgodności?
Wysoka czułość nowoczesnych technik analitycznych umożliwia wykrywanie wielu substancji chemicznych na bardzo niskich poziomach stężeń.
Samo wykrycie substancji czynnej, jej metabolitu lub produktu przemiany w badanej próbce nie oznacza jednak automatycznie, że produkt pochodzenia roślinnego jest niezgodny z wymaganiami prawnymi. Ocena zgodności wymaga oznaczenia poziomu pozostałości i porównania wyniku z właściwym najwyższym dopuszczalnym poziomem pozostałości, z uwzględnieniem obowiązującej definicji pozostałości, rodzaju produktu oraz niepewności pomiaru.
W Unii Europejskiej stosuje się najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości pestycydów, określane skrótem NDP, a w terminologii anglojęzycznej MRL, od maximum residue level. Są one ustalane dla określonych kombinacji substancji czynnej i produktu spożywczego. Podstawę prawną stanowi przede wszystkim Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów pestycydów w żywności i paszach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni, ze zmianami.
To oznacza, że wynik badania laboratoryjnego, należy zawsze interpretować w odpowiednim kontekście regulacyjnym. Takie samo stężenie pozostałości może prowadzić do odmiennej oceny zgodności w różnych produktach, jeżeli obowiązują dla nich różne NDP.
Specyfika analityczna warzyw korzeniowych i klasyfikacja badanych produktów
W przypadku warzyw, których część użytkowa rozwija się w glebie, ocena ryzyka występowania pozostałości pestycydów nie powinna ograniczać się wyłącznie do zabiegu wykonanego bezpośrednio przed zbiorem.
Występujące pozostałości mogą wynikać ze sposobu prowadzenia uprawy, właściwości substancji czynnej oraz jej trwałości w środowisku glebowym. Znaczenie ma również przeznaczenie surowca: bezpośrednia dystrybucja handlowa (fruit and vegetables), przetwórstwo przemysłowe czy dalsze wykorzystanie jako składnik, z którego powstaje żywność przetworzona.
Kluczowe znaczenie ma prawidłowa klasyfikacja badanego produktu. Określenie „warzywa okopowe” jest stosowane w języku rolniczym i branżowym, natomiast przepisy dotyczące najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów posługują się szczegółową klasyfikacją produktów. Przed oceną zgodności wyniku badany produkt należy zatem przypisać do właściwej pozycji w klasyfikacji prawnej oraz ustalić odpowiadający jej NDP i właściwą definicję pozostałości.
Interpretacja sprawozdania z badań w odniesieniu do obowiązujących norm NDP
Załóżmy, że w próbce pobranej z partii marchwi akredytowane laboratorium wykrywa określoną pozostałość pestycydu. Nie wystarczy wówczas poprzestać na ogólnym stwierdzeniu: „wykryto pestycyd”.
Ekspert oceniający raport analityczny weryfikuje m.in.:
- Jaki limit NDP obowiązuje dla danej substancji i produktu oraz jaka definicja pozostałości ma zastosowanie (Aktualne wartości NDP można wyszukiwać w unijnej bazie EU Pesticides Database)
- Czy oznaczony poziom przekracza obowiązujący NDP, z uwzględnieniem niepewności pomiaru i właściwej reguły decyzyjnej,
- Czy zastosowane metody analityczne oraz sposób interpretacji wyniku odpowiadają urzędowym kryteriom kontroli pozostałości.
To właśnie dlatego sprawozdanie z badania powinno być oceniane przez osoby, które biegle integrują chemię analityczną z aktualnymi wymaganiami prawa żywnościowego.
Wykrycie wielu substancji czynnych (Multiple Residues) a ocena ryzyka
W pojedynczej próbce badania laboratoryjne mogą wykazać jednoczesną obecność pozostałości kilku pestycydów, na przykład herbicydów stosowanych doglebowo oraz fungicydów aplikowanych nalistnie. Sama liczba wykrytych substancji nie oznacza jednak automatycznie niezgodności produktu z wymaganiami prawnymi ani zagrożenia dla zdrowia konsumenta.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazuje, że obecność wielu pozostałości nie stanowi niezgodności, jeżeli poszczególne poziomy nie przekraczają odpowiednich NDP. Jednocześnie partie produktów wykazujące zanieczyszczenie pozostałościami pestycydów o charakterze wieloskładnikowym mogą wymagać dalszej uwagi organów kontrolnych w kontekście łącznego, skumulowanego narażenia konsumentów.
To kluczowe rozróżnienie: informacja „wykryto pięć substancji” nie jest równoznaczna ze stwierdzeniem „produkt jest niebezpieczny”.
Ustalanie NDP i ocena narażenia konsumentów
Najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości, nie jest wartością ustalaną arbitralnie. Wyznacza się go na podstawie danych dotyczących pozostałości uzyskiwanych w nadzorowanych badaniach polowych, odzwierciedlających Dobrą Praktykę Rolniczą (GAP), przy jednoczesnym uwzględnieniu bezpieczeństwa konsumentów.
E W ramach oceny EFSA szacuje ostre i przewlekłe narażenie dietetyczne konsumentów na pozostałości pestycydów. W tym celu wykorzystuje model PRIMo, oparty na danych dotyczących spożycia żywności oraz innych informacjach istotnych dla różnych europejskich grup konsumentów.
Przekroczenie obowiązującego NDP stanowi niezgodność z wymaganiami dotyczącymi poziomu pozostałości pestycydów i może wskazywać między innymi na nieprawidłowe zastosowanie środka ochrony roślin, naruszenie warunków Dobrej Praktyki Rolniczej albo obecność pozostałości wynikającą z innego źródła. Nie oznacza jednak automatycznie wystąpienia ostrego zagrożenia dla zdrowia. Ocena ryzyka zdrowotnego wymaga odrębnego oszacowania narażenia konsumenta i porównania go z odpowiednią toksykologiczną wartością referencyjną, taką jak ostra dawka referencyjna, czyli ARfD.
Dynamika zmian legislacyjnych jako czynnik ryzyka operacyjnego
Przepisy dotyczące najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów nie są stałe. Wartości NDP, definicje pozostałości oraz zakres produktów objętych poszczególnymi limitami mogą być zmieniane w następstwie nowych ocen naukowych, przeglądów istniejących NDP oraz decyzji regulacyjnych. EFSA prowadzi przeglądy istniejących NDP na podstawie art. 12 rozporządzenia (WE) nr 396/2005, publikując uzasadnione opinie dotyczące kolejnych substancji. Ostateczne zmiany prawnie obowiązujących NDP wprowadza jednak Komisja Europejska w odpowiednich aktach prawnych.
W praktyce oznacza to, że badania pozostałości wykonane kilka miesięcy wcześniej powinny być każdorazowo zestawiane ze stanem prawnym właściwym dla momentu wprowadzenia towaru do obrotu. Dla producentów, importerów i dystrybutorów oznacza to konieczność ciągłego monitorowania zmian regulacyjnych, a nie tylko doraźnego wykonywania analiz.
Zaawansowana analityka instrumentalna w laboratorium
Oznaczanie śladowych poziomów pozostałości pestycydów w złożonych matrycach roślinnych wymaga zastosowania odpowiednio zwalidowanych metod badawczych oraz skutecznych procedur przygotowania próbki.
- Przygotowanie próbki metodą QuEChERS: Prowadzona zgodnie z normą PN-EN 15662:2018-06, która umożliwia efektywne wyodrębnienie analitów z matryc roślinnych o zróżnicowanej zawartości wody i cukrów.
- Techniki chromatograficzne sprzężone z tandemową spektrometrią mas: astosowanie chromatografii gazowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas (GC-MS/MS) oraz chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas (LC-MS/MS) umożliwia identyfikację i oznaczanie ilościowe szerokiego zakresu pozostałości pestycydów na niskich poziomach stężeń,m.in.: w warzywach okopowych oraz w ziołach i warzywach liściowych, takich jak szczypiorek, lubczyk czy natka pietruszki.
Monitoring pozostałości pestycydów w zintegrowanym systemie kontroli jakości
Dobrze zaplanowany monitoring nie powinien ograniczać się do wykonania pojedynczego badania gotowego produktu. W ramach nadzoru nad łańcuchem dostaw warto uwzględnić:
- Źródło surowca, kraj pochodzenia oraz dostępne informacje o historii zabiegów agrotechnicznych stosowanych przez dostawcę,
- Czynniki sezonowe i specyfikę technologii uprawy w danym roku,
- Dobór właściwego panelu badawczego dopasowanego do rzeczywistego profilu ryzyka.
Jeżeli w określonym łańcuchu dostaw regularnie pojawiają się te same pozostałości pestycydów, stanowi to bezpośrednią podstawę do audytu i wdrożenia działań korygujących u producenta rolnego.
Akredytowane badania pozostałości pestycydów w J.S. Hamilton
Badanie laboratoryjne powinno odpowiadać nie tylko na pytanie „co wykryto?”, ale przede wszystkim: „czy wynik jest zgodny z aktualnymi wymaganiami prawnymi i co mówi o jakości surowca?”.
Jako akredytowane laboratorium badawcze posiadające akredytację Polskiego Centrum Akredytacji (PCA), J.S. Hamilton wykonuje kompleksowe badania pozostałości środków ochrony roślin w produktach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.